Sonbaharda, günlük sıcaklık farkı artar ve soğuk stresi sık görülür. Tavuk kümesini sıcak tutma ve havalandırma arasındaki çelişki belirginleşir. Kümes içindeki amonyak ve toz birikimi, solunum mukoza bariyerine kolayca zarar verir. Aynı zamanda, göçmen kuşların virüs taşıma riski artar ve çevresel patojenler büyük sayılarda çoğalır. Yumurta tavuğu sürülerinin bağışıklığı genel olarak düşer. Hastalığın temel yüksek görülme tipi, bağırsak ve paraziter hastalık riskleriyle birlikte görülen karma solunum enfeksiyonudur. Spesifik olarak dört ana kategoriye ayrılabilir:

I. Viral hastalıklar (en ciddi tehlike ve birincil enfeksiyonun kaynağı)

1. H9 alt tipi düşük patojenli kuş gribi

· Temel konum: Sonbahar yumurta tavuğu çiftliklerinde en sık görülen viral hastalıktır ve aynı zamanda çoğu karma solunum enfeksiyonunun başlatıcı faktörüdür.

· Hastalık tetikleyicileri: Göçmen kuşların virüs taşıması ve soğuk stresin neden olduğu antikor seviyelerindeki dalgalanmalar. Aşı suşları dolaşımdaki suşlarla eşleşmediğinde salgınlar olasıdır.

· Tipik belirtiler: Solunum belirtileri hafiftir (öksürük, burun akıntısı, trakeal raller) ve ruh hali veya yem alımı üzerinde belirgin bir etkisi yoktur. Mycoplasma, E. coli, enfeksiyöz bronşit ve diğer patojenlerin ikincil enfeksiyonuna çok kolay yol açar, çoklu enfeksiyonlar oluşturur.

· Üretim zararı: Yumurta üretimi %10-30 oranında azalır. Yumurta kabuğu rengi soluklaşır, ince kabuklu ve kumlu yumurtalar artar. Damızlık yumurtaların döllülük ve kuluçka oranı düşer. Aynı zamanda, ciddi immünosupresyona neden olur ve sürüde sonraki hastalıkların riski büyük ölçüde artar.

2. Atipik Newcastle hastalığı

· Hastalık tetikleyicileri: Mantıksız aşı prosedürleri ve dengesiz antikor seviyeleri. Soğuk stresi antikorlarda hızlı bir düşüşe neden olur.

· Tipik belirtiler: Sürülerde seyrek öksürük ve burun akıntısı görülür, dışkı sarı-yeşil ve gevşektir. Genellikle büyük ölçekli akut ölümler görülmez.

· Üretim zararı: Yumurta üretimi yavaş yavaş düşer. Yumurta kabukları soluklaşır, yumurta ağırlığı azalır ve itlaf ve ölüm oranı hafifçe artar.

3. Enfeksiyöz bronşit (IB)

· Hastalık tetikleyicileri: Büyük günlük sıcaklık farkları ve doğrudan soğuk rüzgar stresi. Virüs havadan hızla yayılabilir.

· Tipik belirtiler: Solunum tipi trakeal raller, nefes almak için boyun uzatma ve öksürük olarak kendini gösterir. Üreme tipi doğrudan yumurtalığa zarar verir.

· Üretim zararı: Yumurta üretimi keskin bir şekilde düşer (%20-50). Deforme yumurtalar, yumuşak kabuklu yumurtalar ve kabuksuz yumurtalar büyük ölçüde artar, yumurta akı ince ve suludur. Civcivlerde enfeksiyon yumurtalığa kalıcı hasar verir ve yetişkinlikte "sahte yumurtlayanlar" olurlar.

4. Yumurta düşüş sendromu (EDS-76)

· Patojen: Dikey olarak bulaşabilen kuş adenovirusu.

· Hastalık tetikleyicileri: Sonbaharda, yumurtlamaya başlayan veya zirve üretimde olan sürülerinin antikor seviyeleri doğal olarak düşer ve stres virüsü aktive eder.

· Tipik belirtiler: Sürüde belirgin dışsal anormallikler görülmez, yem alımı ve ruh hali temelde normaldir.

· Üretim zararı: Yumurta üretimi aniden %20-40 oranında düşer. İnce kabuklu, yumuşak kabuklu ve kabuksuz yumurtalar artar, yumurta kabuğu rengi genellikle daha açık hale gelir.

5. Enfeksiyöz larinkotrakeit

· Hastalık tetikleyicileri: Sonbaharın sonlarında ani sıcaklık düşüşü ve aşırı sürü yoğunluğu. Son derece hızlı yayılır.

· Tipik belirtiler: Ciddi solunum güçlüğü, boyun uzatma ve ağız açık nefes alma, baş sallama ve kan öksürme, larinkste sarı peynirimsi yalancı zarlar.

· Üretim zararı: Yumurta üretimi büyük ölçüde düşer ve itlaf ve ölüm oranı önemli ölçüde artar.

II. Bakteriyel hastalıklar (çoğunlukla ikincil enfeksiyonlar, durumu kötüleştirir)

1. Kolibasilloz

· Temel özellikler: Tipik bir fırsatçı patojendir ve neredeyse tüm solunum yolu viral enfeksiyonlarından sonra ikincil enfeksiyon görülür.

· Hastalık tetikleyicileri: Solunum mukoza bariyeri virüsler tarafından tahrip edilir, kümes hijyeni kötüdür ve amonyak konsantrasyonu aşırı yüksektir.

· Tipik belirtiler: Otopsi perikardit, perihepatit ve hava kesesi iltihabı gösterir. Yumurta tavuklarında sık sık yumurta sarısı peritoniti gelişir ve sarı-yeşil gevşek dışkı yaparlar.

· Üretim zararı: İtlaf ve ölüm oranı artar, yumurta üretimi sürekli düşük kalır ve yumurtalık iltihabı yumurta kabuğu kalitesinin bozulmasına neden olur.

2. Enfeksiyöz nezle

· Patojen: Avibacterium paragallinarum.

· Hastalık tetikleyicileri: Ani sıcaklık değişiklikleri, kötü havalandırma ve kalabalık sürüler.

· Tipik belirtiler: Seröz veya irinli burun akıntısı, yüz ödemi, göz kapağı şişmesi ve sık hapşırma.

· Üretim zararı: Yem alımı azalır ve yumurta üretimi %10-20 oranında düşer. Hızla yayılır ve kısa sürede tüm sürüyü etkileyebilir.

3. Tavuk kolerası (Pasteurella multocida enfeksiyonu)

· Hastalık tetikleyicileri: Sonbaharda soğuk ve sıcaklık değişimleri ve kümesler arası transfer gibi güçlü stresler tarafından tetiklenir. Genellikle akut bir salgın olarak ortaya çıkar.

· Tipik belirtiler: Perakut tip uyarı vermeden ani ölüme neden olur. Akut tipte, ibik morarır, gerdanlar ödemli hale gelir, gri-yeşil gevşek dışkı yapılır ve karaciğer yüzeyinde nokta şeklinde gri-beyaz nekrotik lekeler görülür.

· Üretim zararı: Akut ölümler artar ve yumurta üretimi hızla düşer.

4. Pullorum hastalığı (Salmonella enfeksiyonu)

· Hastalık tetikleyicileri: Kuluçka yumurtaları yoluyla dikey bulaşma artı çevresel kontaminasyon. Sonbaharda sıcaklık farkı stresinden dolayı direnç düştüğünde salgınlar meydana gelir.

· Tipik belirtiler: Yetişkin yumurta tavukları çoğunlukla subklinik olarak enfektedir, beyaz veya sarı-yeşil gevşek dışkı yaparlar ve yumurtalık deformasyonu ve nekrozu görülür.

· Üretim zararı: Yumurta üretimi düşer, damızlık yumurtalar bakterileri taşır, kuluçka oranı düşüktür ve civciv hayatta kalma oranı zayıftır.

III. Mikoplazma ve solunum sendromu (sonbaharda en sık görülen hastalık formu)

Mycoplasma gallisepticum enfeksiyonu (kronik solunum hastalığı)

· Temel özellikler: Sonbahar yumurta tavuğu çiftliklerinde yaygın olarak bulunur, uzun süreli ve tekrarlamaya eğilimlidir. Nadiren tek enfeksiyondur.

· Hastalık tetikleyicileri: Kümes içinde aşırı amonyak, bol toz ve büyük günlük sıcaklık farkları solunum mukozasına sürekli zarar verir.

· Tipik belirtiler: Öksürük, burun akıntısı ve trakeal raller, belirtiler özellikle geceleri belirgindir. Gözlerde baloncuklar vardır ve göz kapakları hafifçe şişer.

· Üretim zararı: Tek başına enfekte olduğunda yumurta üretimi hafifçe düşer. Enfeksiyöz bronşit, kuş gribi, E. coli ve diğer patojenlerle birlikte enfekte olduğunda (genellikle "solunum sendromu" olarak bilinir), yumurta üretimi büyük ölçüde düşer, itlaf ve ölüm oranı önemli ölçüde artar ve tedavi maliyetleri son derece yüksektir.

IV. Paraziter hastalıklar

1. Koksidiyoz

· Hastalık tetikleyicileri: Yağmurlu sonbahar havası ve kümes içinde yüksek nem. Yem ve içme suyu dışkı ile kontamine olur. Yerde yetiştirilen yumurta tavuklarında yüksek görülme sıklığına sahiptir.

· Tipik belirtiler: Çekum koksidiyozu parlak kırmızı kanlı dışkıya, küçük bağırsak koksidiyozu ise kahverengi gevşek dışkıya neden olur. Sürü anemi ve zayıf hale gelir.

· Üretim zararı: Yem alımı azalır, yumurta üretimi düşer, yumurta kabuğu rengi daha açık hale gelir ve şiddetli vakalarda toplu ölümler meydana gelebilir.

2. Tavuklarda Ascaridiazis

· Hastalık tetikleyicileri: Sonbahar sıcaklıkları yumurta gelişimi için uygundur. Çevresel hijyenin kötü olduğu ve gübrelerin zamanında alınmadığı çiftlikler buna yatkındır.

· Tipik belirtiler: Sürü zayıflar ve sindirim bozukluğu yaşar. Dışkıda kurtlar görülebilir ve bağırsak mukozası sürekli hasar görür.

· Üretim zararı: Yem dönüşüm oranı düşer, yumurta üretimi azalır ve yumurta ağırlığı daha hafif olma eğilimindedir.